İnsani Gelişme Raporunda Geç Kalınmış Bir Hesaplama: GİGE

 

İnsani Gelişme Raporu-2020, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından 15 Aralık 2020 tarihinde yayınlandı.

Bu rapor, tüm ülkeleri ortak gelişmişlik endeksi yoluyla karşılaştırıyor. Bu endekse de İnsani Gelişme Endeksi deniyor. Sağlık, eğitim ve gelir bu endekse altlık oluşturan üç  endeks bileşenleri niteliğinde. Esasen çok karmaşık olmayan basit hesaplanabilir bir istatistiki yöntemle İnsani Gelişme Endeksi hazırlanıyor. Bu endeks hakkında hesaplama yöntemi ve kullandığı göstergeler bakımından pek çok eleştiri olsa da “ortak” bir amaç arandığı için bu teknik kısımlara girmek istemiyorum.

Tüm ülkelerin bu endeks yoluyla her yıl ilerlemeleri veya gerilemeleri ilan ediliyor…

1990 yılından itibaren hazırlanan ve dünya kamuoyuna açıklanan bu raporun 2020 yılı versiyonu iki önemli yenilik içeriyor. İlki, COVID-19’un yaratmış olduğu dışsal şokun ülkelerin gelişmelerindeki etkisini göstermesi ve buna bağlı olarak COVID-19’dan öğrenilen/öğrenilecek derslerin diğer küresel sorunların çözümünde de uygulanması gerekliliği. Bu vurgu bence yerinde hatta daha kuvvetli de olabilirdi. İkincisi de “Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi (GİGE)” olarak isimlendirilen yeni bir endeksin tanıtılması. 2020 yılı raporu ile İnsani Gelişme Endeksine ilave olarak yeni bir hesaplama ile üretilen GİGE iki alt endekse dayanmakta. Birincisi kişi başına düşen CO₂ emisyon endeksi (üretim bazlı emisyon hesaplama yöntemi kullanılmış), ikincisi de kişi başına düşen malzeme/ürün/madde ayak endeksi. Bu iki alt endeksin aritmetik ortalaması alınarak İGE ile çarpılıp “Gezegensel Baskılara Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi (GİGE)” elde ediliyor. Böylelikle hep unutulan çevre ve iklim değişikliği boyutunun insani gelişme sıralamasına etkisi hatırlanmış oldu. İlk defa bu yeni endeks ile bu eksik biraz da olsa kapatılmış görünüyor.

Açıkça ifade etmek gerekirse GİGE çok geç kalınmış bir çalışma niteliğinde. 1987 Ortak Geleceğimiz Raporundan itibaren sürdürülebilir kalkınmanın, çevre ve iklim değişikliği bileşeni olmadan sağlanamayacağı hep bilinen bir gerçekti. UNDP bu gerçeğe ve gerekliliğe rağmen 1990 yılında yayınladığı ilk raporundan 2019 yılındaki rapora kadar çevre, gezegen ve iklim değişikliği ile ilgili unsurları İnsani Gelişme Endeksine entegre edememiştir. Oysa UNDP, küresel ölçekte sürdürülebilir kalkınmanın ana kolaylaştırıcısı. 2000-2015 yılları arasında Binyıl Kalkınma Hedefleri (Millenium Development Goals) ve 2015’ten itibaren de Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin toplumlar, ülkeler, bölgeler ve küresel ölçekte ana savunucusu hatta odak noktası haline gelmeye çalışmıştır. UNDP sürdürülebilir kalkınma konusunda o kadar içselleştirildi ki çoğu ülkede iyi niyet elçileri ve kampanyaları bile inisiyatif olarak yürüttü. Ancak UNDP’nin esas çıktılarından olan İGE raporunda çevre, iklim değişikliği, sınıraşan sorunlar, karbon ayakizi, ekosistem hizmetleri vs. vs. vs. pek dikkate alınıp hesaplanmadı. Diğer bir ifade ile sürdürülebilir kalkınmanın birinci ve en önemli bileşeni olan çevre İnsani Gelişme Endeksinde yer almamıştı.

Şimdilik GİGE hesaplaması, çevre ile ilgili iki gösterge olan kişi başına düşen CO₂ emisyonu ve madde ayak izi endekslerinin göz önünde bulundurulması açısından olumlu bir katkı olarak görülebilir. Ama yetmez….